Broszki
- Jevelx
- 31 gru 2025
- 10 minut(y) czytania
Broszka to moja ulubiona forma biżuterii. Urzekła mnie ich ogromna różnorodność, zarówno pod względem stylistycznym jak też materiałowym. W przeciwieństwie do innych rodzajów biżuterii, takich jak pierścionki czy kolczyki, broszki są zasadniczo mobilne. Można je przypinać do ubrania na piersi, ramieniu, plecach lub w talii, czasami właściciele przymocowywali je także do kapeluszy, toreb czy butów.
Broszka, znana jest od 1500 roku p.n.e. Jej historia nierozerwalnie związana jest z historią ubioru. Początkowo pełniła głównie funkcję praktyczną, spinała ubranie zastępując guziki. W starożytnej Grecji i Rzymie to tzw. fibula przypominająca kształtem agrafkę, przyjmowały też kształt sprali czy łuku.
Materiał który początkowo dominował to kość, brąz, żelazo później srebro i złoto. Oprócz niewątpliwej funkcji praktycznej, zaczęła również być traktowana jako ozdoba stroju, a poprzez użycie szlachetnych kruszców, kamieni i technik złotniczych jak granulacja czy filigran, jako oznaka statusu społecznego czy materialnego.
We wczesnym średniowieczu proste zapinki zaczęły być wypierane przez brosze okrągłe. Tego typu zapinki były najbardziej charakterystyczne dla ludów germańskich, skandynawskich, Celtów. Były one często grawerowane, dekorowane.
O ile wcześniej ich funkcja była najczęściej praktyczna a później poprzez zastosowanie drogich materiałów również podkreślająca status, to w średniowieczu doszła jeszcze funkcja ochronna, poprzez umieszczanie ochronnych inskrypcji, symboli czy kamieni. Broszki mogły też symbolizować przynależność czy lojalność rodową, poprzez umieszczanie na nich symboli, kolorów rodowych.
Średniowiecze przyniosło kolejne zmiany kształtu, pojawiły się brosze -serca, formy roślinne, brosze z inicjałami, symbole religijne co było odzwierciedleniem nowych funkcji, nośników emocji i wiary.
Europa średniowieczna była przeważająco chrześcijańska; biżuteria grawerowana motywami religijnymi lub wizerunkami świętych służyła do manifestowania wiary noszącego oraz miała chronić przed fizycznymi i duchowymi chorobami.
Bardzo popularne było pielgrzymowanie do miejsc świętych, gdzie na licznych straganach można było zakupić ołowiane, mosiężne lub wykonane z droższych materiałów przypinki -pamiątki z wizerunkami świętego, jego symboli lub przedstawieniem sanktuarium. Noszone na odzieży były publicznym dowodem odbytej pielgrzymki i służyły jako ochrona podczas niebezpiecznej często drogi powrotnej.
Wiele broszek niosło inskrypcje o charakterze romantycznym. Biżuteria — szczególnie pierścienie i broszki — stanowiła powszechny prezent między kochankami i przyjaciółmi. Wymiana prezentów, również biżuterii, była ważną częścią relacji uczuciowych we wszystkich warstwach społecznych
Bardziej powszechne pojawienie się guzików na europejskich dworach, sprawiło, że broszki stały się mniej ważne jako zapięcia odzieży i ta ich funkcja powoli zanikała. Noszono je na przykład w formie kompozycji kwiatowych wysadzanych duża ilością kamieni, przyszywane do stroju najczęściej na piersiach, ale również rękawach. Natomiast na dworze francuskim, narodziła się moda ozdabiania broszami i przypinkami kapeluszy przez mężczyzn. Wzory biżuterii do męskich kapeluszy często odwoływały się do Starego Testamentu, mitologii greckiej i rzymskiej albo do symboliki moralnej Złotnik Benvenuto Cellini pisał, że „szlachetny mężczyzna pragnął mieć na swojej odznace wygrawerowane symbole, które mówiłyby o jego charakterze”.
W wieku XVII rozwinęła się moda na biżuterię w formie kokard inspirowaną materiałowymi kokardami. Zyskały one nazwę- broszki Sevigne, od Madame de Sevigne, arystokratki znanej z elegancji i jej wpływu na modę dworską.
To czas odkrycia złóż diamentowych w Brazylii, co przyczyniło się do powstawania większej ilości biżuterii diamentowej oprawionej w np. w srebro aby podkreślić ich biel i błysk. Nowy szlif brylantowy pozwalał lepiej odbijać światło i tworzyć tęczowe rozbłyski. Równie często wykorzystywano kamienie kolorowe, topazy, granaty, chryzoberyle czy bardzo cenione szmaragdy pozyskiwane ze złóż w Kolumbii.
W XVIII wieku w Europie, popularne były brosze naśladujące bukieciki kwiatów, pąki kwiatowe, gałązki czy kosze kwiatów. W Anglii nazywano ten typ broszki STOMACHER
Ozdoby w formie kwiatów czy kokard były duże, ciężkie, miały kształt odwróconego trójkąta zwężającego się do dołu. Piękny przykład takiej biżuterii znajduje się w Muzeum Wilanowskim.
XIX wiek był okresem niezwykłej popularności broszki, noszonej przez kobiety i mężczyzn we wszystkich warstwach społecznych. Występowała w ogromnej różnorodności form, materiałów i rozmiarów, pełniąc funkcję zarówno dekoracyjną, jak i praktyczną. Broszki wpinano na dekoltach, kołnierzach, ramionach, w talii, a pod koniec stulecia także we włosach.
To był czas, gdy rozwinęła się moda na kamee, wzmocniona fascynacją Włochami po kampaniach napoleońskich. Kamee z muszli, rzeźbione warstwowo w rzymskich warsztatach, były lekkie, efektowne i stosunkowo szybkie w wykonaniu. Motywy czerpano z antyku, literatury i sztuki współczesnej, a noszenie ich świadczyło o wykształceniu i obyciu kulturowym.
Broszki mozaikowe, tworzone z drobnych elementów barwionego szkła, były znacznie droższe i bardziej czasochłonne. Pełniły funkcję luksusowych pamiątek z podróży, często przedstawiających sceny antyczne, ruiny lub symbole Rzymu.
Odkrycia archeologiczne w Irlandii pobudziły zainteresowanie wczesnośredniowieczną biżuterią celtycką. Jubilerzy, korzystając z dostępu do zbiorów muzealnych, tworzyli adaptacje słynnych broszek, takich jak broszka z Cavan.
W Szkocji popularność zdobyła biżuteria z tzw. „szkockich kamyków” – lokalnych minerałów oszlifowanych i oprawionych w srebro lub złoto. Stały się one modnymi pamiątkami turystycznymi, produkowanymi zarówno lokalnie, jak i przemysłowo w Birmingham.
Na początku XIX wieku męska biżuteria była powściągliwa, lecz wyrafinowana. Broszki i przypinki spinające falbany koszul, krawaty należały do akceptowalnych dodatków. Z czasem broszki ustąpiły miejsca przypinkom piersiowym, które stały się polem do większej swobody stylistycznej.
Pod koniec stulecia pojawiły się formy żartobliwe, techniczne i symboliczne – od miniaturowych mechanizmów elektrycznych po motywy sportowe i polityczne.
Druga połowa XIX wieku przyniosła modę na biżuterię inspirowaną światem przyrody. Iryzujące chrząszcze, ptaki, motyle, pająki i nietoperze zdobiły broszki, często w bardzo realistycznej formie. Motyl symbolizował przemijanie i odrodzenie duszy, a także romantyczną miłość. Choć zdarzało się noszenie żywych owadów jako ozdób, z czasem
zastąpiono je jubilerskimi przedstawieniami, bardziej trwałymi i akceptowalnymi społecznie.
Broszki odgrywały ważną rolę w ceremoniach ślubnych w Anglii i Stanach Zjednoczonych Druhny obdarowywano broszkami lub medalionami, a drużbów – przypinkami. Projekty często nawiązywały do historii nowożeńców: regimentów wojskowych, jachtów, herbów lub symboli miłości.
W Norwegii szczególną rolę w obrzędowości ślubnej odgrywały broszki sølje – tradycyjne srebrne brosze ludowe, noszone centralnie na piersi jako część stroju bunad. Sølje pełniły funkcję biżuterii ślubnej o silnym znaczeniu symbolicznym. Najczęściej stanowiły element posagu panny młodej, dar rodzinny przekazywany z pokolenia na pokolenie, który „uaktywniano” przy okazji ślubu.
Ruchome, dźwięczące zawieszki sølje chroniły pannę młodą przed złymi mocami w momencie przejścia w nowy etap życia. Jednocześnie liczba i jakość zawieszek sygnalizowały status ekonomiczny rodziny oraz zapowiadały dobrobyt przyszłego małżeństwa.
Symbolika biżuterii w XIX wieku była bogata i różnorodna, odzwierciedlając epokowe prądy, takie jak klasycyzm (motywy antyczne, kamee), biedermeier (motywy naturalistyczne: kwiaty, liście, owoce), wiktoriańska żałoba (czarne kamienie, włosy zmarłych), po elementy sentymentalne (serca, splecione dłonie), religijne (wąż, krzyże) i społeczne (status, miłość), często z wykorzystaniem ametystów jako symbolu władzy oraz pereł, które miały znaczenie tajemnicy i doskonałości
Kwiaty (róża – miłość, bratek – przyjaźń), liście, winorośl (wierność)
Serce, amorki, splecione dłonie (symbol miłości i przyjaźni), sentencje i daty grawerowane na medalionach lub broszach.
Włosy były traktowane jako niezwykle intymny i trwały materiał. Broszki wykonane z plecionych pukli włosów pełniły funkcję pamiątek miłości i żałoby. Były noszone zarówno jako osobiste relikwie rodzinne, jak i – w przypadku osób sławnych – jako przedmioty kolekcjonerskie.
Śmierć księcia Alberta w 1861 roku, ukochanego małżonka królowej Wiktorii ukształtowała restrykcyjne zasady ubioru żałobnego, szczególnie dla kobiet. Biżuteria żałobna musiała być czarna i matowa, najczęściej wykonywana z gagatu lub czarnej emalii. Gagat, lekki i łatwy w obróbce, stał się podstawą masowo produkowanej biżuterii żałobnej.
Rozwój przemysłu jubilerskiego w Birmingham, Stanach Zjednoczonych i Pforzheim umożliwił masową produkcję broszek z pozłacanego metalu i imitacji kamieni. Broszka stała się dostępna niemal dla wszystkich, choć krytycy epoki postrzegali to jako zagrożenie dla jakości i rzemiosła artystycznego.
Już w 1657 roku George Ravencroft z Anglii wyniósł produkcje sztucznych kamieni na wyższy poziom,opatentowując technikę szklarską dla szkła ołowiowego. Tak powstał materiał nazywany pastą szklaną. W XVIII i XIX wieku bizuteria z tego materiału była niezwykle popularna. Nie tylko pozwalała ona konsumentom z klasy średniej cieszyć się wyglądem biżuterii jak z najwyższej półki, ale była również popularnym wyborem w podróży dla klasy wyższej.
W XVIII wieku francuski jubiler Georges Frederic Strass udoskonalił wygląd sztucznych kamieni, które w wielu krajach do dziś nazywa się “strassami”.
Biżuterię tego typu można zobaczyć np. w oddziale Art Deco Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
Na przełomie XIX i XX wieku broszka przeszła radykalną transformację, stając się jednym z najważniejszych nośników nowoczesnego myślenia o biżuterii. Odrzucono XIX-wieczny historyzm, narracyjność i ostentacyjną wartość materiałową na rzecz autonomii formy, ekspresji artystycznej i symboliki zaczerpniętej z natury.
W okresie secesji (Art Nouveau) broszka przestała być jedynie ozdobą stroju – stała się małym dziełem sztuki. Projekty René Lalique’a, Georgesa Fouqueta czy C.R. Ashbee’ego zerwały z symetrią i klasycznym układem. Dominowały linie wijące się, organiczne, asymetria, miękki rytm roślinnych form oraz motywy owadów, ptaków i kwiatów, kobiecej sylwetki.
Zmianie uległy także materiały. Drogocenne kamienie przestały być głównym wyznacznikiem wartości. Jubilerzy sięgali po szkło, róg, emalię, perły pęcherzykowe, opale, turkusy i kamienie półszlachetne, cenione za barwę i ekspresję, nie za cenę rynkową. Emalia – rozwinięta technicznie w końcu XIX wieku – umożliwiła intensywną kolorystykę i malarskość broszek.
Motywy pawia, owadów czy roślin niosły znaczenia symboliczne (odrodzenie, zmysłowość, przemijanie), a biżuteria Arts and Crafts podkreślała wartość ręcznego rzemiosła i etosu pracy, jako przeciwwagi dla biżuterii produkowanej fabrycznie.
Około 1910 roku widoczna jest kolejna zmiana: broszka zaczęła ewoluować w stronę czystości formy i geometrii. Kontrasty czerni i bieli, platyna, diamenty i ostre linie zapowiadały estetykę Art Déco. Broszka przestaje opowiadać historię natury, a zaczyna podkreślać strukturę, światło i kamień, stając się elementem nowoczesnej elegancji.
I wojna światowa gwałtownie przerwała rozwój biżuterii artystycznej – brak materiałów, zmiana priorytetów i nastrojów społecznych ograniczyły produkcję. Jednak broszka nie zniknęła: po wojnie była postrzegana jako symbol nadziei, trwania i powrotu do piękna, otwierając drogę ku nowoczesnej biżuterii lat 20.
Po I wojnie światowej broszka wkroczyła w nowy etap swojej historii. Lata dwudzieste i trzydzieste przyniosły jej bezprecedensową popularność. W epoce Art Déco stała się niemal nieodzownym elementem garderoby nowoczesnej kobiety. Była funkcjonalna i dekoracyjna jednocześnie – spinała draperie sukni, akcentowała ramiona, zdobiła kapelusze i futra, porządkowała długie sznury pereł. Wraz z pojawieniem się klipsów, które można było mocować bez przebijania tkaniny, broszka zyskała nową swobodę użytkowania. Projektanci chętnie tworzyli pary klipsów, przeznaczone do noszenia razem lub osobno, co dodatkowo podkreślało jej wszechstronność.
Broszki Art Déco były wyrazem fascynacji nowoczesnością. Geometryczne kompozycje, rytmiczne układy, kontrasty czerni i bieli oraz chłodny blask platyny i diamentów odzwierciedlały ducha epoki maszyn, architektury i prędkości. Broszka stała się znakiem elegancji racjonalnej, precyzyjnej, pozbawionej sentymentalizmu, ale jednocześnie niezwykle wyrafinowanej. W tym okresie była symbolem kobiety aktywnej, niezależnej i świadomej.
W latach czterdziestych jej rola uległa kolejnej przemianie. Wojna ograniczyła dostęp do metali szlachetnych i kamieni, a biżuteria – w tym broszki – zaczęła pełnić funkcję symboliczną. Niewielkie formy noszone na klapie czy ramieniu nabrały znaczenia emocjonalnego i patriotycznego. Motywy flag, gwiazd, ptaków czy znaków służby wojskowej nie były już tylko dekoracją, lecz znakiem przynależności, nadziei i pamięci. Broszka stała się cichym komunikatem, osobistym, ale czytelnym dla otoczenia. Nawet w uproszczonych materiałach i skromnych formach zachowała swoją zdolność opowiadania historii.
Po zakończeniu wojny nastąpiło wyraźne rozluźnienie rygorów estetycznych. Lata pięćdziesiąte przyniosły powrót optymizmu i fantazji. Broszki stały się większe, bardziej rzeźbiarskie, często asymetryczne. Złoto odzyskało dominującą rolę, niekiedy modelowane i fakturowane. Motywy kwiatowe, zwierzęce i abstrakcyjne współistniały z inspiracjami technologicznymi i kosmicznymi, oddając ducha epoki, w której marzenie o przyszłości było równie silne jak potrzeba piękna.
W połowie XX wieku broszka przestała podlegać ścisłym regułom stylu. Mogła być elegancka lub żartobliwa, symboliczna lub czysto dekoracyjna, klasyczna albo całkowicie fantazyjna. Jej siła polegała na swobodzie – zarówno projektowej, jak i interpretacyjnej. Była biżuterią, która pozwalała na indywidualny gest, na osobisty akcent, na grę z modą i znaczeniem.
Broszka “Ruby Lips with Teeth Like Pearls” (Rubinowe usta z zębami jak perły), zaprojektowana została przez Salvadora Dalego w 1949 roku we współpracy z jubilerem Fulco di Verdura..Wykonana została ze złota, rubinów, pereł i emalii, powstała na zamówienie kolekcjonera Edwarda Jamesa (słynnego mecenasa surrealistów),symbolizuje zmysłowość, pożądanie i niepokój – typowe motywy surrealizmu. Inspiracją były usta aktorki Mae West, którą Dali uwielbiał.
Również znane domy mody przyczyniły się do jej popularności. Ikony mody jak Coco Chanel czy Jackie Kennedy często nosiły broszki.
Królowa Elżbieta II była chyba najbardziej konsekwentną „ambasadorką” broszek w XX i XXI wieku. Ten drobny element biżuterii potrafił u niej pełnić kilka ról naraz: rodzinnej pamiątki, dyplomatycznego znaku, a czasem subtelnego komentarza.
Rodzice królowej Elżbiety – Jerzy VI i Królowa Matka – podarowali jej broszkę w kształcie kosza kwiatów z okazji narodzin jej pierwszego dziecka, księcia Karola, w 1948 roku. Broszka Flower Basket wystąpiła na oficjalnym portrecie z nowo narodzonym księciem, następnie na chrzcie prawnuka, księcia Jerzego, oraz podczas przemówienia bożonarodzeniowego w 2016 roku. Królowa, która nie wypowiadała się publiczne na tematy polityczne, często korzystała z tej formy biżuterii aby dodać swój komentarz bez słów.
W sierpniu 2024 Narodowe Muzeum Dyplomacji Amerykańskiej w Waszyngtonie otworzyło wystawę “Read My Pins: The Madeleine Albright Collection prezentującą wybrane historie i broszki z kolekcji Sekretarz Albright.
Jej zamiłowanie do takiej symbolicznej, często humorystycznej formy przekazu zaczęło się w latach 90-tych. Piękną broszkę, z postacią orła wzbijającego się do lotu, miała podczas zaprzysiężenia na stanowisko Sekretarz Stanu w gabinecie owalnym.
Gdy została nazwana wężem, przez Saddama Husajna i jego urzędników, przed trudnym dyplomatycznym spotkaniem ze stroną iracką, postanowiła założyć broszkę z wężem który owija się wokół gałązki, wysyłając niewerbalny sygnał “ nie nadepnij na mnie, uważaj”.
Broszki stały się nieodłączną częścią jej garderoby, przekazując nastrój, czy polityczny komentarz do bieżącej sytuacji. Np. na spotkanie z Władimirem Putinem założyła broszkę “Trzy mądre małpki- nie widzę nic złego ,nie słyszę nic złego, nie mówię nic złego” , które miały być przytykiem do jego polityki względem Czeczeni.
W jej kolekcji znajduje się również broszka “Katrina” która otrzymała podczas swojej wizyty na terenach, które nawiedził huragan o Katrina. Otrzymała ją od syna kobiety, która zginęła podczas tego huraganu, a która ją podziwiała i wiedziała o jej słabości do broszek. W jej zbiorach znajduje się też broszka autorstwa Ewy Marii Śmigielskiej, z wykorzystaniem napisu Luki Rayskiego z plakatu “ KONSTYTUCJA” ,którą otrzymała w 2019 od “ Gazety Wyborczej”.
Jak ważny był to dla niej element garderoby, niech świadczy fakt że napisała książkę “ Read my pins: Stories from a Diplomat’s Jewel Box” gdzie można znaleźć piękne zdjęcia i opowieści dotyczące konkretnych egzemplarzy.
Broszki jako element ocieplający wizerunek nosiła również żelazna dama Margaret Thatcher. Często były to ozdoby z jej ulubionymi perłami.
Również Polska premier Beata Szydło poszła tym tropem i broszka stała się charakterystycznym elementem jej stroju.
Co ciekawe, piny i broszki używane były również, jako element polemiki z rządzącymi, podczas protestów przeciw zaostrzeniu prawa aborcyjnego w Polsce, gdzie jednym z pojawiających się haseł na banerach było" To nie twoja broszka".
Bardzo ciekawy trend można zauważyć na gali oscarowej w 2025 roku, gdzie to w męskich stylizacjach pojawiło się duzo broszek. Moja uwagę przykuł Adrien Brody, który do garnituru miał przypiętą piękną broszkę Elsy Jin.
Historia broszki w XX wieku jest więc historią zmiany. Żaden inny element biżuterii nie reagował tak szybko i wyraziście na zmiany społeczne, modowe, technologiczne i polityczne. Od artystycznego manifestu secesji, przez nowoczesną funkcjonalność Art Déco, wojenną symbolikę i powojenną ekspresję, broszka nieustannie redefiniowała swoją rolę. Pozostała formą intymną, noszoną blisko ciała, a jednocześnie niezwykle komunikatywną. Właśnie dlatego, według mnie jest jednym z najciekawszych obiektów biżuterii XX stulecia.
Na koniec kilka przykładów.
Komentarze